به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر نوایی، استاد سطوح عالی این حوزه، در پیش‌نشست همایش «آشنایی با سیره شهید مفتح» که در مدرسه علمیه امام محمدباقر(علیه‌السلام) برگزار شد، با تبیین ابعاد مختلف شخصیت علمی و انقلابی شهید آیت‌الله دکتر محمد مفتح، ایشان را از شخصیت‌های اثرگذار در انقلاب اسلامی و از چهره‌های شاخص در ایجاد پیوند میان حوزه علمیه، دانشگاه و جامعه معرفی کرد.
وی با اشاره به جایگاه علم و دانش در سیره اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، اظهار داشت: امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) در روایتی، عالم را کسی می‌دانند که از طلب علم خسته نمی‌شود و همواره در مسیر فراگیری دانش قرار دارد. طلب علم، خستگی‌بردار نیست و هنگامی که انسان به وادی دانش وارد می‌شود، خود علم و نکات علمی، شوق و انگیزه ادامه مسیر را در او ایجاد می‌کند.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان افزود: بر اساس این روایت، دو امر علم و عقل به نهایت نمی‌رسند؛ زیرا علم پایانی ندارد و نمی‌توان برای فراگیری آن نقطه‌ای به‌عنوان پایان مسیر در نظر گرفت. عقل نیز هر اندازه در انسان رشد کند، همچنان ظرفیت تعالی و تکامل دارد. از همین رو، پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در جایگاه عقل کل و برخوردار از بالاترین مرتبه علم و معرفت، الگوی تعالی علمی و عقلی برای بشریت به شمار می‌روند.
وی با بیان اینکه سیره شخصیت‌های علمی و اثرگذار باید به‌عنوان الگو و سرمشق مورد توجه قرار گیرد، تصریح کرد: زندگی شهید مفتح برای طلاب و کسانی که آینده حوزه‌های علمیه را رقم خواهند زد، دارای درس‌ها و رهنمودهای فراوانی است. آشنایی با شخصیت چنین افرادی نباید صرفاً به شناخت زندگی‌نامه آنان محدود شود، بلکه لازم است ویژگی‌های علمی، فکری، اخلاقی و اجتماعی آنان بررسی و در مسیر زندگی علمی و عملی به کار گرفته شود.
جامعیت علمی و آشنایی با نیازهای زمان؛ از ویژگی‌های شهید مفتح
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با اشاره به زندگی علمی شهید آیت‌الله محمد مفتح اظهار داشت: شهید مفتح در ۲۸ خرداد سال ۱۳۰۷ در خانواده‌ای روحانی و اهل علم در شهر همدان دیده به جهان گشود. پدر ایشان، حاج شیخ محمود مفتح، از شخصیت‌های علمی همدان بود و در حوزه علمیه این شهر به تدریس اشتغال داشت. حضور در چنین خانواده‌ای و آشنایی با محیط علمی و حوزوی، زمینه ورود ایشان به حوزه علمیه و فراگیری علوم دینی را فراهم کرد.
وی ادامه داد: شهید مفتح مقدمات علوم حوزوی را نزد پدر بزرگوار خود فراگرفت و در ۱۶سالگی برای ادامه تحصیل به قم مهاجرت کرد. ایشان با برخورداری از استعداد علمی، مراحل تحصیل را با سرعت طی کرد و از محضر استادان برجسته حوزه علمیه بهره برد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به استادان شهید مفتح گفت: ایشان در دروس فقه و اصول حضرت امام خمینی(ره) شرکت کرد و از محضر علامه طباطبایی در فلسفه و تفسیر بهره برد. همچنین از محضر مرحوم محقق داماد در زمینه فلسفه و عرفان استفاده کرد. شهید مفتح در کنار تحصیلات حوزوی، وارد دانشگاه شد و تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته علوم اجتماعی ادامه داد و به درجه دکتری رسید.
وی با تأکید بر اینکه یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شهید مفتح، جامعیت علمی ایشان بود، اظهار داشت: شهید مفتح هم فقیه بود، هم فیلسوف و هم اسلام‌شناس؛ ازاین‌رو، شخصیت علمی ایشان را نمی‌توان تنها در یک حوزه معرفتی محدود کرد. جامعیت علمی به این معناست که فرد در کنار برخورداری از دانش تخصصی، بتواند ارتباط میان حوزه‌های مختلف معرفت را نیز درک کند و از این ظرفیت برای شناخت مسائل و نیازهای جامعه بهره ببرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با اشاره به تفاوت میان برخورداری از دانش تخصصی و شناخت جامع اسلام افزود: ممکن است فردی در مسائل فقهی و احکام شرعی از دانش بالایی برخوردار باشد، اما شناخت او از اسلام در ابعاد مختلف، جامع نباشد. شهید مفتح، همانند شهید مطهری، در کنار دانش فقهی و فلسفی، از شناخت جامع اسلام برخوردار بود و این ویژگی در نوع نگاه و فعالیت‌های علمی و اجتماعی ایشان نمود داشت.
وی دومین ویژگی شهید مفتح را آشنایی با شرایط زمان دانست و تصریح کرد: اگر عالم، مجتهد، فقیه، فیلسوف، عارف یا متکلمی به مراتب بالای علمی برسد، اما نتواند دانش خود را متناسب با شرایط زمان به کار گیرد، علم او از اثرگذاری لازم در جامعه برخوردار نخواهد بود. شهید مفتح از یک سو با علوم حوزوی آشنایی عمیق داشت و از سوی دیگر، محیط دانشگاه و برخی از علوم دانشگاهی را به‌خوبی می‌شناخت؛ به همین دلیل توانست دانش خود را در نسبت با نیازهای زمان به کار گیرد.
این استاد حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه علم باید در زندگی اجتماعی انسان‌ها اثرگذار باشد، اظهار داشت: هدف از فراگیری دانش، صرفاً اندوختن اطلاعات نیست، بلکه علم باید در جامعه نقش‌آفرینی کند و زمینه‌ساز اصلاح، تربیت و پیشرفت اجتماعی باشد. اگر رویکرد انسان در فراگیری علم، اثرگذاری در جامعه نباشد و دانش او نتواند در عرصه اجتماعی به کار گرفته شود، بخش مهمی از ظرفیت و نتیجه علم محقق نخواهد شد.
پیوند حوزه، دانشگاه و جامعه در سیره شهید مفتح
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با اشاره به نقش شهید مفتح در جریان انقلاب اسلامی گفت: ایشان در مسیر نهضت امام خمینی(ره)، در کنار شخصیت‌هایی همچون شهید مطهری و شهید بهشتی، نقش‌آفرینی کرد و از جمله شخصیت‌هایی بود که ارتباط میان حوزه، دانشگاه و جامعه را در عمل دنبال می‌کرد.
وی افزود: شهید مفتح در حوزه علمیه باقی نماند و فعالیت خود را به محیط دانشگاه نیز گسترش داد؛ همچنین فعالیت‌های ایشان به حوزه و دانشگاه محدود نشد، بلکه از ظرفیت این دو محیط علمی برای حضور و اثرگذاری در جامعه استفاده کرد. این ویژگی، یکی از ابعاد مهم شخصیت ایشان است که نشان می‌دهد چگونه می‌توان دانش حوزوی و دانشگاهی را در مسیر پاسخ‌گویی به نیازهای اجتماعی به کار گرفت.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان، ایجاد پیوند میان حوزه و دانشگاه را از ویژگی‌های برجسته شهید مفتح برشمرد و اظهار داشت: از نگاه ایشان، علوم مختلف با وجود تفاوت در موضوع و روش، باید در نهایت در مسیر تحقق اهداف و رسالت‌های خود به نتایج سازنده برسند. فقه، کلام، فلسفه، فیزیک، شیمی، جامعه‌شناسی و علوم تربیتی، هر یک حوزه تخصصی خود را دارند، اما ظرفیت‌های علمی آنها می‌تواند در ارتباط با یکدیگر، در خدمت نیازهای انسان و جامعه قرار گیرد.
وی ادامه داد: شهید مفتح برای ارتباط میان علوم حوزوی و دانشگاهی اهمیت ویژه‌ای قائل بود و در این زمینه، نقش واسطه و پیونددهنده را ایفا کرد. بر اساس این رویکرد، علوم حوزوی می‌توانند از ظرفیت‌های علوم دانشگاهی بهره بگیرند و علوم دانشگاهی نیز می‌توانند در تعامل با مبانی و معارف دینی، افق‌های تازه‌ای برای پاسخ‌گویی به مسائل جامعه پیدا کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با اشاره به فعالیت‌های اجتماعی شهید مفتح اظهار داشت: ایشان در مساجد و مراکز اجتماعی، از جمله مسجد نارمک و حسینیه ارشاد، حضور داشت و توانست در میان اقشار مختلف جامعه اثرگذار باشد. شهید مفتح در حوزه علمیه، دانشگاه و محیط اجتماعی شناخته‌شده بود و ارتباط میان این سه عرصه را در فعالیت‌های خود دنبال می‌کرد.
وی ارتباط با نسل جوان را از دیگر ویژگی‌های شهید مفتح دانست و تصریح کرد: عالم و اندیشمند، تا زمانی که در مسیر علم و اندیشه حرکت می‌کند، نباید خود را از نظر فکری پیر و بی‌نیاز از تحول بداند. ممکن است جسم انسان در گذر زمان دچار ضعف شود، اما در عرصه اندیشه، همواره امکان رشد، پویایی و حرکت وجود دارد. شهید مفتح از روحیه جوانی و ارتباط با نسل جوان حوزه و دانشگاه برخوردار بود و این ارتباط را در بستر عقلانیت و آزاداندیشی دنبال می‌کرد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه شهید مفتح در کنار ویژگی‌های علمی، از بصیرت سیاسی و توانایی سازمان‌دهی برخوردار بود، افزود: تربیت نیروهای انقلابی، وحدت‌آفرینی، قدرت اقناع، استفاده از فرصت‌ها و سازمان‌دهی مبارزات انقلابی از دیگر ویژگی‌های ایشان به شمار می‌رود. شهید مفتح در فعالیت‌های خود از فرصت‌های موجود بهره می‌گرفت و با ارتباطاتی که در دانشگاه، جامعه و مراکز علمی برقرار کرده بود، در مسیر اهداف انقلاب اسلامی نقش‌آفرینی می‌کرد.
وی با اشاره به اهمیت مدیریت فرصت‌های علمی و اجتماعی اظهار داشت: فرصت‌های علمی و دوره جوانی از سرمایه‌های ارزشمند انسان هستند و باید از آنها به‌درستی استفاده کرد. طلاب و دانشجویان نیز لازم است در مسیر تحصیل، فرصت‌های پیش‌رو را بشناسند و با برنامه‌ریزی، از ظرفیت‌های علمی و فکری خود برای رسیدن به اهداف بلند بهره بگیرند.
روش‌شناسی اجتهادی و نظریه تطبیق و انطباق علوم در اندیشه شهید مفتح
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با تأکید بر ضرورت توجه به روش علمی شهید مفتح اظهار داشت: ایشان در مواجهه با آیات و روایات، صرفاً به نقل و ترجمه متون بسنده نمی‌کرد، بلکه به بررسی عمیق و تحلیل محتوای آنها می‌پرداخت و تلاش می‌کرد پیام‌ها و دلالت‌های علمی و اجتماعی این متون را استخراج کند.
وی افزود: شهید مفتح در فهم و تبیین آیات و روایات، به دنبال شناخت رسالت‌ها و ظرفیت‌های آنها در زندگی فردی و اجتماعی بود. ایشان تلاش می‌کرد از متون دینی، افزون بر معارف اعتقادی و احکام، برای شناخت زمان، ساخت جامعه و تبیین مسئولیت‌های اجتماعی نیز بهره بگیرد. این رویکرد، روش‌شناسی علمی ایشان را از نقل صرف فراتر می‌برد و به آن جنبه‌ای اجتهادی، عقلی، منطقی و ناظر به نیازهای جامعه می‌بخشید.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به نظریه تطبیق و انطباق در اندیشه شهید مفتح گفت: یکی از موضوعات مهم در آثار ایشان، ضرورت برقراری ارتباط میان علوم دانشگاهی و علوم دینی بود. بر اساس این دیدگاه، علوم دانشگاهی باید با مبانی و معارف اسلامی تطبیق پیدا کنند و در چارچوبی قرار گیرند که جهت‌گیری و کارکرد آنها با ارزش‌ها و اهداف اسلامی سازگار باشد.
وی ادامه داد: بر اساس این نظریه، نمی‌توان علوم مختلف را کاملاً جدا از مبانی فکری و جهت‌گیری‌های آنها در نظر گرفت. دانش‌هایی همچون فیزیک، شیمی، پزشکی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی، در کنار جنبه‌های تخصصی خود، در بسترهای فکری و فرهنگی مختلف نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ ازاین‌رو، شهید مفتح بر ضرورت توجه به مبانی اسلامی در جهت‌دهی به علوم و برقراری ارتباط میان دانش دانشگاهی و معارف دینی تأکید داشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با بیان اینکه این مسئله همچنان از موضوعات مهم پیش‌روی حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌هاست، اظهار داشت: حوزه و دانشگاه باید در تعامل با یکدیگر، زمینه بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی متقابل را فراهم کنند. این ارتباط نیازمند آن است که طلاب و دانشجویان، افزون بر تحصیل در رشته تخصصی خود، نسبت به مبانی معرفتی و مسائل جامعه نیز شناخت داشته باشند و بتوانند دانش خود را در مسیر پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی به کار گیرند.
وی با اشاره به اینکه وحدت علمی از محورهای مهم شخصیت شهید مفتح به شمار می‌رود، تصریح کرد: شهید مفتح را می‌توان از پیشگامان تلاش برای ایجاد وحدت علمی میان حوزه و دانشگاه دانست. این وحدت، صرفاً به ارتباط ظاهری میان دو محیط آموزشی محدود نمی‌شود، بلکه به تعامل علمی، شناخت متقابل و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فکری و پژوهشی حوزه و دانشگاه نیاز دارد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان افزود: تحقق این هدف مستلزم آن است که علوم حوزوی و دانشگاهی در عین حفظ تخصص و روش‌های علمی خود، بتوانند در ارتباط با یکدیگر به شناخت دقیق‌تر مسائل و ارائه راهکارهای مؤثرتر کمک کنند. اندیشه شهید مفتح در این زمینه می‌تواند برای طلاب و دانشجویان، الگویی در مسیر تعامل علمی و اجتماعی باشد.
«ره‌آوردهای استعمار»؛ تبیین ابعاد فکری و فرهنگی استعمار
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی در ادامه، با معرفی کتاب «ره‌آوردهای استعمار» از آثار شهید مفتح، این اثر را نمونه‌ای از تلاش ایشان برای تبیین مسائل فکری و فرهنگی جامعه و آگاه‌سازی نسل جوان نسبت به پیامدهای استعمار دانست.
وی اظهار داشت: شهید مفتح در نگاه خود به اسلام، آن را مکتبی برای نجات انسان و جامعه می‌دانست و بر این باور بود که اسلام در ابعاد مختلف زندگی انسان، از جمله عرصه‌های اجتماعی و سیاسی، ظرفیت هدایت و راهبری دارد. از این منظر، یکی از موانع مهم در برابر تحقق چنین رویکردی، فعالیت‌های استعمارگران برای تضعیف باورهای دینی و دور کردن جوامع اسلامی از ظرفیت‌های فکری و اجتماعی اسلام بود.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به زمینه‌های نگارش کتاب «ره‌آوردهای استعمار» گفت: شرایط فکری و فرهنگی جامعه در دوره پیش از انقلاب اسلامی، نفوذ فرهنگ غربی و قرار گرفتن جوانان، دانشجویان و طلاب در معرض جریان‌های فکری گوناگون، از جمله زمینه‌هایی بود که اهمیت پرداختن به مسئله استعمار را دوچندان می‌کرد.
وی افزود: در آن دوره، تلاش‌هایی برای القای این دیدگاه صورت می‌گرفت که اسلام از نظام فکری و اجتماعی لازم برای اداره جامعه برخوردار نیست و دین باید از عرصه‌های سیاسی و اجتماعی کنار گذاشته شود. این برداشت‌ها، به‌تدریج در فضای فکری جامعه مطرح می‌شد و حتی بر نوع نگاه برخی افراد به نسبت دین و سیاست اثر می‌گذاشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره این مسئله اظهار داشت: امام خمینی(ره) در مواضع مختلف خود، بر این نکته تأکید داشتند که القای جدایی اسلام از حکومت و سیاست، بخشی از برنامه‌های استعمارگران برای دور کردن مسلمانان از قدرت، عزت و استقلال بود. در چنین فضایی، شهید مفتح نیز با نگارش آثار علمی و فکری، در مسیر تبیین ابعاد این مسئله و آگاه‌سازی جامعه حرکت کرد.
وی با بیان اینکه کتاب «ره‌آوردهای استعمار» در دوره پیش از انقلاب نوشته شده است، ادامه داد: این اثر در فضای حوزه و دانشگاه مورد توجه قرار گرفت و نیروهای انقلابی نیز از آن بهره می‌بردند. شهید مفتح در این کتاب، مسئله استعمار و شیوه‌های نفوذ آن را بررسی می‌کند و تلاش دارد مخاطب را نسبت به ابعاد مختلف این پدیده آگاه سازد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان، از رژیم پهلوی، نفوذ فرهنگی غرب و قرار گرفتن جوانان و دانشجویان در معرض تهاجم فکری به‌عنوان زمینه‌های مورد توجه شهید مفتح در این اثر یاد کرد و گفت: یکی از دغدغه‌های ایشان، آگاهی‌بخشی به نسل جوان درباره پیامدهای فکری، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی استعمار بود؛ به‌ویژه در شرایطی که بخش‌هایی از جامعه با اندیشه‌هایی مواجه بودند که نقش دین در زندگی اجتماعی را کم‌رنگ می‌کرد.
وی با اشاره به اینکه شهید مفتح در این کتاب به مفهوم استعمار و شیوه‌های آن می‌پردازد، اظهار داشت: استعمار تنها به سلطه نظامی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و انسانی نیز بروز پیدا کند. در این چارچوب، تسلط بر منابع اقتصادی، تأثیرگذاری بر تصمیم‌های سیاسی، نفوذ فرهنگی و جهت‌دهی به افکار و باورهای جوامع، از جمله ابعادی است که باید در شناخت پدیده استعمار مورد توجه قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین نوایی با اشاره به تلاش استعمارگران برای ایجاد اختلاف میان جوامع اسلامی افزود: ایجاد تفرقه میان مسلمانان، تضعیف باورهای دینی، شبهه‌افکنی و ترویج بی‌بندوباری در میان جوانان، از جمله شیوه‌هایی است که در سخنان ایشان به‌عنوان محورهای مطرح‌شده در کتاب «ره‌آوردهای استعمار» مورد اشاره قرار گرفت. شناخت این شیوه‌ها می‌تواند در فهم بهتر شرایط تاریخی و تحلیل چالش‌های فکری و فرهنگی جامعه مؤثر باشد.
وی با تأکید بر اهمیت مطالعه آثار شهید مفتح تصریح کرد: آشنایی با این کتاب، افزون بر شناخت بخشی از اندیشه‌های این شهید، زمینه‌ای برای توجه به پیوند میان علم، دین، جامعه و مسائل سیاسی و فرهنگی فراهم می‌کند. طلاب و دانشجویان باید آثار شخصیت‌های علمی و انقلابی را با نگاه پژوهشی مطالعه کنند و از محتوای آنها برای شناخت مسائل و تقویت توان تحلیل خود بهره بگیرند.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به ضرورت مطالعه و ثبت مطالب علمی در مسیر تحصیل اظهار داشت: طلاب باید در جلسات علمی، سخنان استادان و نکات مطرح‌شده را یادداشت کنند و نوشته‌های خود را برای مراجعه‌های بعدی نگه دارند. این کار به تثبیت آموخته‌ها و بهره‌گیری بیشتر از مباحث علمی کمک می‌کند.
نظر شما